temperatuur | Wetenswaardigheden | Allerlei dingetjes omtrent de ontwikkeling van koi en de hobby in het algemeen

Wetenswaardigheden

allerlei dingetjes die ertoe doen

Het nut van een winter-overkapping

Het nut van een winter-overkapping


Werkelijk ieder jaar, wanneer het warme zonnetje ons land heeft verlaten en Koning Winter in aantocht is, vallen hobbyisten over elkaar heen wanneer het gaat om de belangrijke vraag: “het overkappen (afdekken) van je vijver, ja of nee”? De “extremisten” vinden dat koi zich prima kunnen redden en geen “kasplantjes” zijn, terwijl aan de andere kant van het spectrum koi haast menselijke eigenschappen worden gegeven en men ervoor moet zorgen “dat ze het niet koud krijgen”. Sommigen hebben het beeld dat koi in Japan ook overwinteren in de mudponds, en dat deze dus “winter-hard” moeten zijn. De waarheid is echter anders, er is geen enkele koi in Japan die ooit kouder heeft gezeten van 11 à 12 graden. In de herfst worden namelijk ALLE mudponds geoogst, en gaan de koi de kassen van de kweker in om te overwinteren. Deze kassen worden verwarmd om de temperatuur zodanig te sturen dat ze actief blijven.

Tevens moeten we ons realiseren dat er aan koi waarschijnlijk niet veel “natuurlijks” meer over is. Door inteelt en mutaties kun je de reële vraag stellen of en hoeveel de Nishikigoi nog gemeen heeft met de oorspronkelijke karper (in dit geval de “Magoi”, een natuurlijke karpersoort die in Japan als consumptievis wordt beschouwd), en of deze dan nog voldoende erfelijk materiaal bezit om verantwoord te overwinteren.

Aanhangers kunnen vanuit verschillende perspectieven elkaar nog weleens fel bestrijden als het aankomt op het onderwerp “overkappen of niet”, en de waarheid zal wel ergens in het midden liggen. De doelstelling van dit artikel is om vanuit verschillende invalshoeken de vraag te benaderen, zodat de lezer uiteindelijk zelf een wijs besluit kan nemen dat passend is voor zijn of haar situatie.

Om antwoord te kunnen geven op de vraag of een vijveroverkapping nut heeft is het eerst van belang om te kijken naar drie verschillende aspecten:

  • de karakteristieken van de Nederlandse winter
  • de anatomie van koi en hun metabolisme
  • de relatie tussen temperatuur en het welzijn van uw koi

Karakteristieken van de Nederlandse winter


Het is evident dat een winter-overkapping verband houdt met het begrip “temperatuur”. Iedere hobbyist is zich er wel bewust van dat de buitentemperatuur op de een of andere manier iets te maken heeft met hoe onze koi zich gedragen en ontwikkelen. Immers, wij zien hun gedrag tijdens de seizoenen steeds wisselen, en daar nemen we ook maatregelen voor. Kijken we naar de ontwikkelingen van de temperatuur, dan zien we het volgende beeld:



Kenmerkend is dat er in de Nederlandse en Belgische winter een zeer grote spreiding is tussen “koud” en “warm”, tussen november en maart is er een groot aantal hoge pieken en diepe dalen herkenbaar. Dit betekent dat met name in de winter er een grote spreiding is in temperatuur en er dus een (zeer) lage voorspelbaarheid is met betrekking tot een komende winter! Logischerwijs concluderen we in het voorjaar hoe de afgelopen winter is geweest, was deze toevallig “kwakkelend” of zijn we bijvoorbeeld overvallen door een echte vriesperiode van een paar weken? Juist daar zit een belangrijke aanwijzing voor de verschillende meningen die hobbyisten hebben over het nut van het wel of niet overkappen: er zijn nooit discussies over dit onderwerp in het voorjaar, gediscussieerd wordt er altijd in het najaar… en wel over de komende winter! En dat is vreemd, want je kunt alleen ACHTERAF (in het voorjaar) concluderen of het afdekken een goede beslissing is geweest (tenzij je geen risico wilt lopen en preventief overkapt). Deze discussies hebben dus weinig zin als ze niet ondersteund kunnen worden met statistieken, en dat is zelden het geval.

Nu leveren discussies over het weer in Nederland over het algemeen niet zoveel op. We kunnen hier dus ook een andere benadering kiezen, en op basis van de natuurlijke eigenschappen van de koi beredeneren wat de invloed van temperatuur is op het welzijn en gezondheid in het algemeen.

Temperatuurmanagement: stofwisseling van een koi


De watertemperatuur heeft bij vissen een belangrijke invloed op de werking van het lichaam. Anders dan bij zoogdieren en vogels, die een constante lichaamstemperatuur hebben, daalt bij vissen de lichaamstemperatuur wanneer de temperatuur van het water daalt. Daardoor komt de werking van het vissenlichaam (de stofwisseling) op een laag pitje te staan. Vissen in koud water zijn weinig actief, verbruiken daardoor weinig energie en nemen weinig voedsel op. Dat is ook de reden waarom vissen in de koude wintermaanden praktisch niet groeien: het ontbreekt ze aan energie om dat te doen, te wijten aan het dalende metabolisme. Vissen zijn verder “Ectotherm”, wat betekent dat het een koudbloedig dier is dat de lichaamstemperatuur door actief handelen constant houdt door bij warmte de schaduw op te zoeken en bij kou de zon. Aangezien een vijver geen of weinig mogelijkheden hiervoor biedt is deze aangewezen op de mogelijkheden die de koihouder biedt. Een vis heeft dan ook geen “kacheltje” zoals wij hebben om de interne temperatuur constant te houden, daarmee is deze volledig afhankelijk van de watertemperatuur. Een intern “kacheltje” zou ook niet goed werken, omdat hun kieuwen een enorme bron van afkoeling zijn. De bloedsomloop van een koi is namelijk tamelijk eenvoudig:

Bloedsomloop van een vis

De kieuwen, vergelijkbaar met de longen van een zoogdier, staan permanent in contact met het water. Wanneer een koi in staat zou zijn zijn/haar interne temperatuur autonoom te kunnen regelen dan zou bij koud water de afkoeling bij de kieuwen dus enorm zijn. Het zou de vis dan weer onevenredig veel energie kosten om de temperatuur op peil te houden. De natuur heeft op dat vlak dus duidelijk ingegrepen door de werking van hun lichaam gewoon afhankelijk te maken van de watertemperatuur.

Dit betekent dat hun lichaamstemperatuur dichtbij de temperatuur is van de omstandigheden waarin zij zich bevinden. Ze hebben dus een zeer kleine en beperkte invloed op de temperatuur in hun lichaam, en zeker in onze koivijvers is er geen ontsnappen aan dat de interne temperatuur heel dicht bij de actuele watertemperatuur komt. Maar waarom is dit nu zo belangrijk om the onderkennen? Deze temperatuur is namelijk bepalend voor alle chemische processen in het organisme, het kouder de temperatuur hoe minder goed deze processen verlopen: bewegingen worden traag, voedsel- en bouwstoffenopname vermindert, ademhaling verzwakt, en ga zo maar door. Dit zogenaamde “metabolisme” bepaalt hoe snel een lichaam voedingsstoffen om kan zetten in energie. Deze energie gebruikt het lichaam om normaal, gezond en goed te functioneren. Het is nu juist de watertemperatuur die de effectiviteit en efficiency hiervan begrenst: hoe kouder het water des te slechter het metabolisme van de koi werkt. Ergens is er dus een omslagpunt dat een natuurlijke vertraging van het metabolisme om kan slaan naar een uiterst gevaarlijke situatie waarbij het lichaam accuut functies verliest. Discussies over het wel of niet afdekken van een vijver zouden dus subiet moeten gaan over het optimaliseren van de mogelijkheden van de koi te overwinteren door zijn /haar metabolisme te optimaliseren binnen de aanwezigen omstandigheden. De oplossing daarvoor is… temperatuurmanagement:

  • het stabiliseren van de watertemperatuur om verdere daling te voorkomen. Te koude temperaturen zijn dodelijk.
  • het voorkomen van grote schommelingen in temperatuur tussen dag en nacht of zelfs per korte perioden. Omdat de temperatuur directe invloed heeft op het metabolisme houdt een vis per definitie niet van grote schommelingen omdat het metabolisme daardoor wordt aangetast, wat leidt tot verzwakking van de gezondheid.

Watermanagement: optimaal houden van waterkwaliteit



Een tweede reden om (naast temperatuurregulatie) na te denken over het overkappen in de winter is een eenvoudige: handhaven van waterkwaliteit. In de koudeperiode is er rondom de vijver weinig te doen, en onbewust laten we als hobbyisten de teugels dan wat vieren. We verversen minder stringent, meten onze waterwaarden wat minder en missen details die op een afwijking kunnen duiden omdat we minder bij de vijver zijn. Het najaar- en voorjaar zijn ook precies de perioden dat er bakken met water uit de hemel komt, water waarin geen enkele bouwstof aanwezig en welke we gedurende de zomerperiode zo nauwkeurig in de gaten houden. De gevolge laten zich raden: overmatige regenval leidt tot het verdunnen van primaire bouwstoffen als mineralen en (bi-) carbonaten, waardoor de algehele waterkwaliteit langzaam maar zeker verslechtert. Elk voorjaar druppelen de getroffen hobbyisten binnen die geconfronteerd zijn met een pH-crash. Door het verdunnen van het water gedurende de winter daalt de KH-waarde totdat deze uiteindelijk dermate laag is dat de pH niet langer gebufferd kan worden, met vissterfte tot gevolg. Een overkapping zorgt ervoor dat er geen regen- en/of smeltwater in de vijver komt zodat de waterkwaliteit zo stabiel mogelijk blijft (wat u trouwens niet ontslaat van de verplichting om regelmatig uw waterwaardes te meten!).

En nu het meest hardnekkige “broodje aap” in de vijverhobby ontzenuwen: het bestaan van warmte-lagen in uw vijver…


Er zijn mensen die beweren dat (net zoals in diepe meren) er in onze vijvers waterlagen bestaan, waarbij de onderste(n) niet kouder kunnen worden dan 4 graden. Een warmtelaag in de vijver dus, die voorkomt dat onze koi aan te lage temperaturen worden blootgesteld. Onze observatie lijkt dit ook te bewijzen, want als de watertemperaturen erg laag zijn vinden we de koi vaak terug op of net boven de bodem. Toch bedriegt de schijn hier: het is natuurlijk gedrag dat een koi bij een confrontatie met een stress-situatie (zoals u te koud water wel kunt noemen) naar dieper water duikt. Het is namelijk de enige reactie die deze kan ondernemen want vliegen lukt niet 😉! Hetzelfde gedrag kunt u zien wanneer u er met het schepnet aankomt, of de reiger aan de waterkant zit: ze zoeken dieper water op om de stress-situatie op te lossen. Echter, in het geval van te koude watertemperaturen komt men van een koude kermis thuis…

Laten we reëel wezen: het wel of niet bestaan van deze warmtelagen is eenvoudig te controleren door een thermometer te gebruiken: steek ‘m erin en je weet het, doe het gewoon! Constateer dat er helemaal geen warmtelagen bestaan in vijvers, en dat een foeragerende koi of een klap van een staart al dermate veel waterbeweging geeft dat het ook absoluut niet zou kunnen (laten we de stroming van het doorlopende filter maar even buiten beschouwing)! Blijf nadenken, praat geen mensen na, en doe de test gewoon voor uzelf. Het gaat hier namelijk om de gezondheid van uw koi waar U verantwoordelijk voor bent, daar is geen ruimte om zomaar wat aan te nemen als alibi om iets niet te doen of na te laten! Het is van groot belang dat u zich realiseert dat te koude temperaturen invloed hebben op het welzijn van uw koi, en dat zij zichzelf op geen enkele manier daartegen kunnen beschermen. U zult dat voor hen moeten doen.

Wat gebeurt en nu precies bij dalende watertemperaturen?



Naarmate de watertemperatuur daalt wordt het metabolisme van de koi trager, en komt er een moment dat zijn normale gedrag door het ontbreken van voldoende energie niet langer gehandhaafd kan blijven. De koi zal stoppen met eten, ook omdat het zoeken en verteren van voedingsstoffen teveel energie kost en die energie niet meer aanwezig is. Dit is eenvoudig in uw vijver vast te stellen door het natuurlijke gedrag te observeren. Wanneer de watertemperatuur dan nog verder daalt zal ook het zwemmen niet langer mogelijk zijn en de koi hangt boven de bodem en beweegt amper. In deze fase is opname en verteren van eten ook niet langer verantwoord mogelijk, en komt de precaire balans tussen “overwinteren” en “overleven” in beeld. Het is dit moment dat de hobbyist moet (h)erkennen, want de volgende fase wordt gekenmerkt door niet-natuurlijk en gevaarlijk gedrag waarbij de gezondheid en welzijn van de koi in het spel is. Wanneer de balans wordt overschreden zullen koi niet alleen op de bodem liggen, maar soms zelfs omvallen op hun zijkant. De primaire lichaamsfuncties vallen bijna uit, de ademhaling is zeer traag en de minste opwinding kan leiden tot een heftige en vaak dodelijke stress-reactie. De weerstand van de koi is praktisch afwezig, en deze situatie moet te allen tijde vermeden worden! Toch zijn er vele hobbyisten die denken dat het normaal is dat koi in een hoekje bij elkaar op de bodem ligt, en dat ze aan deze situatie kunnen wennen.

Omgevallen koi door te koude watertemperatuur

Toch gaat het vaak goed…



Laten we niet vergeten dat niet elke koi even heftig zal reageren bij (te) lage temperaturen en de ene koi er beter tegen bestand is dan de ander. Het is dus meer zaak om wat gemiddelden te hanteren en op basis van afwijkingen daarop te anticiperen. Over het algemeen kan men stellen dat wanneer de watertemperatuur beneden de 8 graden gaat zakken de activiteit zienderogen achteruit holt. Vanaf een graad of 6 zullen we de eerste koi ook op de bodem zien liggen, of zelfs op de zij. Dat is het moment dat bij u de alarmbellen moeten rinkelen! Onder deze temperatuur wordt het zelfs gevaarlijk, en heeft de term “overwinteren” NIETS meer te maken met de situatie waarin uw koi zich bevinden, op dat moment is het een OVERLEVINGSSTRIJD. Daar kunt u het als lezer mee ens zijn of niet, maar ik durf te stellen dat wanneer u de biologie hierachter ter discussie stelt uw eigen ego u in de weg gaat zitten. Met de wetten van de natuurlijk valt niet te spotten, u kunt net doen of ze niet bestaan maar dat maakt de waarheid niet anders. Er is een eenvoudige manier om een dergelijke situatie te voorkomen: pas een vorm van temperatuurmanagement toe, bijvoorbeeld door een vijveroverkapping. De praktijk wijst uit dat bij de gemiddelde Nederlandse winters de vijvertemperatuur boven de 6 graden gehouden kan worden bij enige vorm van afdekking. Het is vaak de wind die de ergste afkoeling veroorzaakt, dus als u deze uit uw vijver kunt halen heeft u al een grote voorsprong.

Isolatie en afdekken: vijveroverkappingen



Er zijn verschillende mogelijkheden om uw vijver af te dekken en op deze manier de afkoelende wind en lage temperatuur te omzeilen. Dit kan met elk materiaal dat een vorm van isolatie en bescherming kan bieden. Bij voorkeur dient uw oplossing wel daglicht toe te laten, want in het donker gedijt de natuur niet zo goed, maar verder zijn er niet veel beperkingen. Soms is afdekken ook niet goed mogelijk, omdat de vorm van de vijver zich daar niet voor leent. Maar ook daar zijn oplossingen voor te verzinnen.

Drijvende vijveroverkapping

Conclusie



Om de watertemperatuur enigszins te kunnen reguleren is een vorm van afdekken aan te raden. Niet elke winter is per definitie dermate streng dat de gezondheid van uw koi in gevaar is, maar waarom zou u dit risico willen nemen? Het antwoord daarop moet u voor uzelf formuleren. De doelstelling van dit artikel is geweest om u bewust te maken van de natuurlijke processen die zich voltrekken en wat deze voor een effect hebben op de gezondheid en gedrag van uw koi, en u te ondersteunen in het van maken van uw keuze voor wel of niet afdekken van de vijver.

Wanneer u voor uzelf heeft bepaald dat enige vorm van voorkomen beter is dan genezen kunt ook ook nog een kijkje nemen in de bibliotheek op de schap “Verwarmen”, waar u omtrent het op temperatuur houden van vijverwater en daarmee het metabolisme van uw koi nog verschillende artikelen kunt vinden.

Vaste vijveroverpakking DTC Koi

Speciale dank gaat verder nog uit naar de Facebook-er die het einde van dit artikel zeker niet heeft gehaald, en de inspiratie heeft gegeven om dit artikel te maken. En speciaal aan Johan: weer een artikel zonder reclame, of het zou moeten zijn dat DTC Koi te Wehl interessante oplossingen tegen zeer concurrerende prijzen heeft voor het overkappen van rechthoekige en vierkante vijvers, voorbeeldje hierboven en uiteraard weer zelf getest 😉. Als je geïnteresseerd bent geraakt in een winteroverkapping, neem dan eens vrijblijvend contact met hun op.


Groeifactoren: temperatuur

Een koi is koudbloedig, en zijn of haar metabolisme is afhankelijk van de omgevingstemperatuur. Om een koi optimaal te laten groeien is een optimale temperatuur nodig.

Dit thema-artikel begint voor de verandering eens met de conclusie, omdat iedere hobbyist eigenlijk wel weet dat groei voornamelijk gesignaleerd wordt in de warmste maanden van de maand, en in de winter deze praktisch tot stilstand komt. Er is dus een ieder geval een verband tussen (water-)temperatuur en groei. Wat dat betreft is er toch een belangrijke afwijking ten opzichte van bijvoorbeeld mensen, wij groeien zowel in de zomer als in de winter even hard. Dit komt omdat wij warmbloedige "dieren" zijn, een benaming voor alle levende wezens die hun lichaamstemperatuur op een vaste temperatuur kunnen houden en daarmee hun lichaam optimaal kunnen laten functioneren. Een koi is koudbloedig, wat niets anders betekent als dat het zelf geen lichaamswarmte kan produceren. Er zijn ook vele organismen die niet zo 1-2-3 zijn toe te wijzen aan koud- of warmbloedige wezens, je mag stellen dat voor sommige organismen beide termen van toepassing zijn.

Er is een directe relatie tussen temperatuur en metabolisme. Metabolisme wordt ook wel "stofwisseling" genoemd (vanuit het Grieks" "metabolosmos" = verandering of omzetting") en is het geheel aan biochemische processen die plaatsvindt in cellen en organismen. De stofwisseling heeft onder andere de volgende functies (Bron: Wikipedia):

  • de aanmaak van reservestoffen
  • de opname van stoffen
  • het vrijmaken van energie uit onder andere opgenomen stoffen
  • het gebruik van bouwstoffen en energie als bron voor alle processen
  • het verwerken van afvalstoffen
  • een bepaald teveel aan opbouwstoffen elimineren

Feitelijk betekent dit dat de koi, als koudbloedig dier, afhankelijk is van zijn omgevingstemperatuur om aangeboden voedingsstoffen optimaal te kunnen benutten. Andersom geldt ook, namelijk dat als wij geen rekening houden met de omgevingstemperatuur we mogelijk een overschot aan voedingsstoffen aanbieden die de koi onmogelijk kan opnemen. Deze conclusie ligt ten grondslag aan het bestaan van seizoens-voeding die is afgestemd op seizoenen! Immers, een teveel aan voedingsstoffen (idealiter eiwitten en vetten) die niet opgenomen kan worden door beperkingen veroorzaakt door lagere temperaturen belasten de leefomgeving van de koi dermate dat een overschot leidt tot een verslechterde waterkwaliteit. Het is dus een goed idee om de voeding en haar voedingsstoffen aan te passen aan de watertemperaturen.

Het is dus een gevoelig samenspel tussen temperatuur, metabolisme een aanbod van voedingsstoffen dat bepaalt in hoeverre een koi de mogelijkheid geboden kan worden om optimaal te groeien. Uit onderzoeken is gebleken dat het metabolisme van een koi optimaal functioneert tussen de 22 en 28 graden. De enzymatische activiteit, de katalysator van de biochemische processen bij het opnemen van voeding in de darmen, is op die temperaturen het hoogst. Daaronder functioneert het minder, en ook daarboven gaat hun werking snel achteruit (degeneratie).

Met onze kwakkelende zomers met vaak niet al te extreme watertemperaturen is het het overwegen waard om gedurende de zomermaanden uw vijver te verwarmen naar een temperatuur rond de 24-26 graden. Daarmee haalt u in een groeiseizoen het maximale uit het groeipotentieel van uw koi!