Een bibliotheek vol met kennis en wetenswaardigheden

Een voorbeeld van een prima vijveroverkapping voor de winter

Vijver bewust: overkapping in de winter

Het nut van een vijveroverkapping


Werkelijk ieder jaar, wanneer het warme zonnetje ons land heeft verlaten en Koning Winter in aantocht is, vallen hobbyisten over elkaar heen wanneer het gaat om de belangrijke vraag:

het overkappen (afdekken) van je vijver, ja of nee?



De “extremisten” vinden dat koi zich prima kunnen redden en geen “kasplantjes” zijn, terwijl aan de andere kant van het spectrum koi haast menselijke eigenschappen worden toegekend en men ervoor zorgt “dat ze het niet koud krijgen”. Sommigen hebben het beeld dat koi in Japan ook overwinteren in de mudponds, en dat deze dus “winterhard” moeten zijn. De waarheid is echter anders, er is geen enkele koi in Japan die ooit kouder heeft gezeten van 11 à 12 graden. In de herfst worden namelijk ALLE mudponds geoogst, en gaan de koi de kassen van de kweker in om te overwinteren. Deze kassen worden verwarmd om de temperatuur zodanig te sturen dat ze actief blijven.

Door dergelijke behandeling, inteelt en genetische mutaties kun je de reële vraag stellen of en hoeveel de huidige Nishikigoi nog wat gemeen heeft met de oorspronkelijke karper (in dit geval de “Magoi”, een natuurlijke karpersoort die in Japan als consumptievis wordt beschouwd), en of deze dan nog voldoende erfelijk materiaal bezit om verantwoord te overwinteren. Dit artikel probeert vanuit verschillende invalshoeken deze materie te benaderen, zodat er op basis van objectieve criteria een keuze gemaakt kan worden voor het wel of niet overkappen in de winter, rekening houdend met de eigen situatie.

Om antwoord te kunnen geven op de vraag of een vijveroverkapping nut heeft is het eerst van belang om te kijken naar drie verschillende aspecten:

  • De karakteristieken van de Nederlandse winter
  • De anatomie van koi en hun metabolisme
  • De relatie tussen temperatuur en het welzijn van uw koi

In het restant van het artikel worden deze aspecten verder voor u uitgediept en gepresenteerd.

Karakteristieken van de Nederlandse winter

Het is evident dat een winter-overkapping verband houdt met het begrip “temperatuur”. Iedere hobbyist is zich er wel bewust van dat de buitentemperatuur op de een of andere manier iets te maken heeft met hoe onze koi zich gedragen en ontwikkelen. Immers, wij zien hun gedrag tijdens de seizoenen steeds wisselen, en daar nemen we ook maatregelen voor. Kijken we naar de ontwikkelingen van de temperatuur, dan zien we het volgende beeld:



Kenmerkend is dat er in de Nederlandse en Belgische winter een zeer grote spreiding is tussen “koud” en “warm”, tussen november en maart is er een groot aantal hoge pieken en diepe dalen herkenbaar. Dit betekent dat met name in de winter er een grote spreiding is in temperatuur en er dus een (zeer) lage voorspelbaarheid is met betrekking tot een komende winter! Logischerwijs concluderen we dan in het voorjaar hoe de afgelopen winter is geweest, was deze toevallig “kwakkelend” of zijn we bijvoorbeeld overvallen door een echte vriesperiode van een paar weken?

Het is interessant om te constateren dat we dergelijke discussies nooit achteraf hebben maar altijd in de aanloop van de winter. Je gaat natuurlijk ook niet op sociale media of elders eens rustig uit de doeken doen dat je (een gedeelte van) je bestand hebt verloren doordat je onvoorzichtig of ondeskundig bent geweest met betrekking het door de winter heen loodsen van je geliefde koi. En toch is het vreemd dat je nooit over dergelijke discussies leest want je kunt alleen ACHTERAF pas in het voorjaar concluderen of het afdekken van je vijver een goede preventieve beslissing is geweest (tenzij je geen risico wilt lopen en altijd preventief overkapt).

Vele hobbyisten worden toch verrast wanneer er in de maanden januari en februari een korte doch felle aanval door Koning Winter wordt ingezet, veelal met dodelijke afloop. Onderstaande “collage” is een voorbeeld van een kleine vorstaanval van iets meer dan een week einde februari 2018 en is samengesteld uit foto’s van hobbyisten op sociale media die melding gemaakt hebben, en daarbij veel leergeld hebben betaald. Het is duidelijk dat een groep hobbyisten niet is voorbereid op een winter en onvoldoende voorzorgsmaatregelen treffen om zo’n felle aanval het hoofd te kunnen bieden:

Bevroren vijvers door ontbreken van thermische veiligheid als een overkapping

Ingevroren vissen, gesprongen leidingen door gebrekkige of ontbrekende isolatie, leeggepompte vijvers door bevriezing, het komt allemaal voor. Natuurlijk niet bij u, zoiets gebeurt alleen bij een ander… of toch niet?

Nu leveren discussies over het weer in Nederland over het algemeen niet zoveel op. We kunnen hier dus ook een andere benadering kiezen, en op basis van de natuurlijke eigenschappen van de koi beredeneren wat de invloed van temperatuur eigenlijk is op het welzijn en gezondheid in het algemeen.

Temperatuurmanagement: stofwisseling van een koi

De watertemperatuur heeft bij vissen een belangrijke invloed op de werking van het lichaam. Anders dan bij zoogdieren en vogels, die een constante lichaamstemperatuur hebben, daalt bij vissen de lichaamstemperatuur wanneer de temperatuur van het water daalt. Daardoor komt de werking van het vissenlichaam (het metabolisme) op een laag pitje te staan. Vissen in koud water zijn weinig actief, verbruiken daardoor weinig energie en nemen weinig voedsel op. Dat is ook de reden waarom vissen in de koude wintermaanden praktisch niet groeien: het ontbreekt ze aan energie om dat te doen, te wijten aan het dalende metabolisme. Eigenlijk kun je stellen dat een koi in (te) koud water zich in een fragiele toestand bevindt door een laag metabolisme en niet goed kan reageren op gevaren uit zijn of haar omgeving.

Bloedsomloop van een koi


Vissen zijn "Ectotherm", wat betekent dat het een koudbloedig dier is dat de lichaamstemperatuur door actief handelen constant houdt door bij warmte de schaduw op te zoeken en bij kou de zon. Aangezien een vijver geen of weinig mogelijkheden hiervoor biedt is deze aangewezen op de mogelijkheden die de koihouder biedt. Een vis heeft dan ook geen "kacheltje" zoals wij hebben om de interne temperatuur constant te houden, daarmee is deze volledig afhankelijk van de watertemperatuur. Een intern "kacheltje" zou ook niet goed werken, omdat hun kieuwen een enorme bron van afkoeling zijn. De bloedsomloop van een koi is redelijk eenvoudig:

Bloedsomloop van een vis

De kieuwen, vergelijkbaar met de longen van een zoogdier, staan permanent in contact met het water. Wanneer een koi in staat zou zijn zijn/haar interne temperatuur autonoom te kunnen regelen dan zou bij koud water de afkoeling bij de kieuwen dus enorm zijn. Het zou de vis dan weer onevenredig veel energie kosten om de temperatuur op peil te houden. De natuur heeft op dat vlak dus duidelijk ingegrepen door de werking van hun lichaam gewoon afhankelijk te maken van de watertemperatuur.

Relatie tussen watertemperatuur en metabolisme bij vissen


Maar waarom is dit nu zo belangrijk om te onderkennen? Deze temperatuur is namelijk bepalend voor alle chemische processen in het organisme, het kouder de temperatuur hoe minder goed deze processen verlopen: bewegingen worden traag, voedsel- en bouwstoffenopname vermindert, ademhaling verzwakt, en ga zo maar door. Dit zogenaamde “metabolisme” bepaalt hoe snel een lichaam voedingsstoffen om kan zetten in energie. Deze energie gebruikt het lichaam om normaal, gezond en goed te functioneren. Het is nu juist de watertemperatuur die de effectiviteit en efficiency hiervan begrenst: hoe kouder het water des te slechter het metabolisme van de koi werkt. Ergens is er dus een omslagpunt dat een natuurlijke vertraging van het metabolisme om kan slaan naar een uiterst gevaarlijke situatie waarbij het lichaam acuut functies verliest. Discussies over het wel of niet afdekken van een vijver zouden dus subiet moeten gaan over het optimaliseren van de mogelijkheden van de koi te overwinteren door zijn /haar metabolisme te optimaliseren binnen de aanwezigen omstandigheden. De oplossing daarvoor is… temperatuurmanagement:

  • het stabiliseren van de watertemperatuur om verdere daling te voorkomen. Te koude temperaturen zijn dodelijk.
  • het voorkomen van grote schommelingen in temperatuur tussen dag en nacht of zelfs per korte perioden. Omdat de temperatuur directe invloed heeft op het metabolisme houdt een vis per definitie niet van grote schommelingen omdat het metabolisme daardoor wordt aangetast, wat leidt tot verzwakking van de gezondheid.

Watermanagement: optimaal houden van waterkwaliteit


Een derde reden om (naast temperatuurregulatie) na te denken over het overkappen in de winter is een eenvoudige: handhaven van waterkwaliteit. In de koude periode is er rondom de vijver weinig te doen, en onbewust laten we als hobbyisten de teugels dan wat vieren. We verversen minder stringent, meten onze waterwaarden wat minder en missen details die op een afwijking kunnen duiden omdat we minder bij de vijver zijn. Het najaar- en voorjaar zijn ook precies de perioden dat er bakken met water uit de hemel komt, water waarin geen enkele bouwstof aanwezig en welke we gedurende de zomerperiode zo nauwkeurig in de gaten houden. De gevolge laten zich raden: overmatige regenval leidt tot het verdunnen van primaire bouwstoffen als mineralen en (bi-) carbonaten, waardoor de algehele waterkwaliteit langzaam maar zeker verslechtert. Elk voorjaar druppelen de getroffen hobbyisten binnen die geconfronteerd zijn met een pH-crash. Door het verdunnen van het water gedurende de winter daalt de KH-waarde totdat deze uiteindelijk dermate laag is dat de pH niet langer gebufferd kan worden, met vissterfte tot gevolg. Een overkapping zorgt ervoor dat er geen regen- en/of smeltwater in de vijver komt zodat de waterkwaliteit zo stabiel mogelijk blijft (wat u trouwens niet ontslaat van de verplichting om regelmatig uw waterwaardes te meten!). Een zeer doeltreffend middel dus om uw zorgvuldig opgebouwde waterkwaliteit te behouden en u niet te laten verrassen in het voorjaar!

En nu het meest hardnekkige “broodje aap” in de vijverhobby ontzenuwen: het bestaan van warmte-lagen in uw vijver…


Er zijn mensen die beweren dat (net zoals in diepe meren) er in onze vijvers waterlagen bestaan, waarbij de onderste(n) niet kouder kunnen worden dan 4 graden. Een warmtelaag in de vijver dus, die voorkomt dat onze koi aan te lage temperaturen worden blootgesteld. Onze observatie lijkt dit ook te bewijzen, want als de watertemperaturen erg laag zijn vinden we de koi vaak terug op of net boven de bodem. Toch bedriegt de schijn hier: het is natuurlijk gedrag dat een koi bij een confrontatie met een stress-situatie (zoals u te koud water wel kunt noemen) naar dieper water duikt. Het is namelijk de enige reactie die deze kan ondernemen! Echter, in het geval van te koude watertemperaturen komt men van een koude kermis thuis…

Laten we reëel wezen: het wel of niet bestaan van deze warmtelagen is eenvoudig te controleren door een thermometer te gebruiken: steek ‘m erin en je weet het, doe het gewoon! Constateer dat er helemaal geen warmtelagen bestaan in vijvers, en dat een foeragerende koi of een klap van een staart al dermate veel waterbeweging geeft dat het ook absoluut niet zou kunnen (laten we de stroming van het doorlopende filter maar even buiten beschouwing)! Blijf nadenken, praat geen mensen na, en doe de test gewoon voor uzelf. Het gaat hier namelijk om de gezondheid van uw koi waar U verantwoordelijk voor bent, daar is geen ruimte om zomaar wat aan te nemen als alibi om iets niet te doen of na te laten! Het is van groot belang dat u zich realiseert dat te koude temperaturen invloed hebben op het welzijn van uw koi, en dat zij zichzelf op geen enkele manier daartegen kunnen beschermen. U zult dat voor hen moeten doen.

Wat gebeurt en nu precies bij dalende watertemperaturen?


Naarmate de watertemperatuur daalt wordt het metabolisme van de koi trager, en komt er een moment dat zijn normale gedrag door het ontbreken van voldoende energie niet langer gehandhaafd kan blijven. De koi zal stoppen met eten, ook omdat het zoeken en verteren van voedingsstoffen teveel energie kost en die energie niet meer aanwezig is. Dit is eenvoudig in uw vijver vast te stellen door het natuurlijke gedrag te observeren. Wanneer de watertemperatuur dan nog verder daalt zal ook het zwemmen niet langer mogelijk zijn en de koi hangt boven de bodem en beweegt amper. In deze fase is opname en verteren van eten ook niet langer verantwoord mogelijk, en komt de precaire balans tussen “overwinteren” en “overleven” in beeld. Het is dit moment dat de hobbyist moet (h)erkennen, want de volgende fase wordt gekenmerkt door niet-natuurlijk en gevaarlijk gedrag waarbij de gezondheid en welzijn van de koi in het spel is. Wanneer de balans wordt overschreden zullen koi niet alleen op de bodem liggen, maar soms zelfs omvallen op hun zijkant. De primaire lichaamsfuncties vallen bijna uit, de ademhaling is zeer traag en de minste opwinding kan leiden tot een heftige en vaak dodelijke stress-reactie. De weerstand van de koi is praktisch afwezig, en deze situatie moet te allen tijde vermeden worden! Toch zijn er vele hobbyisten die denken dat het normaal is dat koi in een hoekje bij elkaar op de bodem ligt, en dat ze aan deze situatie kunnen wennen.

Omgevallen koi door te koude watertemperatuur

Toch gaat het vaak goed…


Laten we niet vergeten dat niet elke koi even heftig zal reageren bij (te) lage temperaturen en de ene koi er beter tegen bestand is dan de ander. Het is dus meer zaak om wat gemiddelden te hanteren en op basis van afwijkingen daarop te anticiperen. Over het algemeen kan men stellen dat wanneer de watertemperatuur beneden de 8 graden gaat zakken de activiteit zienderogen achteruit holt. Vanaf een graad of 6 zullen we de eerste koi ook op de bodem zien liggen, of zelfs op de zij. Dat is het moment dat bij u de alarmbellen moeten rinkelen! Onder deze temperatuur wordt het zelfs gevaarlijk, en heeft de term “overwinteren” NIETS meer te maken met de situatie waarin uw koi zich bevinden, op dat moment is het een OVERLEVINGSSTRIJD. Daar kunt u het als lezer mee eens zijn of niet, maar ik durf te stellen dat wanneer u de biologie hierachter ter discussie stelt uw eigen ego u in de weg gaat zitten. Met de wetten van de natuurlijk valt niet te spotten, u kunt net doen of ze niet bestaan maar dat maakt de waarheid niet anders. Er is een eenvoudige manier om een dergelijke situatie te voorkomen: pas een vorm van temperatuurmanagement toe, bijvoorbeeld door een vijveroverkapping te gebruiken. De praktijk wijst uit dat bij de gemiddelde Nederlandse winters de vijvertemperatuur boven de 6 graden gehouden kan worden bij enige vorm van afdekking. Het is vaak de wind die de ergste afkoeling veroorzaakt, dus als u deze uit uw vijver kunt halen heeft u al een grote voorsprong.

Conclusie


Om de watertemperatuur in de winter enigszins te kunnen reguleren en te voorkomen dat uw koi moeten balanceren op de grens van “overwinteren” en “overleven” is enige vorm van afdekken aan te raden. Niet elke winter is per definitie dermate streng dat de gezondheid van uw koi direct in gevaar is, maar waarom zou u elk jaar dit risico willen nemen? Het antwoord daarop moet u voor uzelf formuleren.

De doelstelling van dit artikel is geweest om u bewust te maken van de natuurlijke processen die zich in de winter in uw vijver voltrekken, en wat deze voor een effect hebben op de gezondheid en gedrag van uw koi. Met deze informatie hoop ik u wat te kunnen ondersteunen in het van maken van uw keuze voor het wel of niet afdekken van de vijver gedurende de koude maanden. Denk er eens serieus over, naast een verantwoorde watertemperatuur krijgt u er zelfs nog een betere waterkwaliteit voor terug!


Vaste vijveroverpakking DTC Koi

Speciale dank gaat verder nog uit naar de Facebook-er die het einde van dit artikel zeker niet heeft gehaald, en de inspiratie heeft gegeven om dit artikel te maken. En aan de fabrikant van mijn overkapping DTC Koi te Wehl, die interessante oplossingen heeft tegen zeer concurrerende prijzen heeft voor rechthoekige en vierkante vijvers (voorbeeldje hierboven).
Terug
Wij stellen het op prijs als onze lezers de artikelen kunnen waarderen. U kunt hieronder reageren als u daar behoefte aan heeft, alvast bedankt voor uw reactie:
0 / 1000
77 - 41 = ?

Respecteer onderstaande licentie wanneer u content kopieert van deze site:

Creative Commons sharing information
Creative Commons Attribution
Creative Commons non-Commercial

Heeft u gezien dat koi-ontwikkeling.info helemaal vrij is van banners en andere reclame? En zou u graag willen dat dit in de toekomst ook zo blijft?
Overweeg dan een kleine bijdrage en klik op de button hieronder, alvast bedankt hiervoor!

Koi-Ontwikkeling.info gebruikt cookies en scripts van Google om uw gebruik van onze websites geanonimiseerd te analyseren, zodat we functionaliteit en effectiviteit kunnen aanpassen en advertenties kunnen tonen. Ook worden cookies en scripts van Facebook, Twitter, en Google gebruikt om social media integratie op onze websites mogelijk te maken.

Indien u hiermee niet kan instemmen dient u uw browser direct af te sluiten en de website niet te gebruiken. Meer informatie kunt u lezen in de Cookie- en privacy-verklaring.